Osmanlı Döneminde İzmir Kent Merkezindeki Değirmenlerin Kentin Algısı ve Sanayileşme Sürecindeki Rolleri

Osmanlı Döneminde İzmir Kent Merkezindeki Değirmenler

Özet

İzmir kent merkezinde Osmanlı döneminde inşa edilen değirmenleri konu alan bu çalışmanın amacı literatürde çok fazla yer bulamamış bu yapıların görsel ve yazılı kaynaklardaki izlerinin bir araya getirerek tarihçelerini ortaya koymak ve kentin mimari algısına ve sanayileşme süreçlerindeki rollerine dair tespit ve yorumlar üretmektir. İzmir kent merkezindeki değirmenler hakkındaki bilgiler temelde iki farklı kaynaktan elde edilmektedir. Bunlardan birincisi çağdaş araştırmacıların ve tarihsel yazılı kaynakların değirmenler ve özellikle İzmir değirmenleri hakkındaki aktarımlarıdır. Bu aktarımlar çoğunlukla değirmen adedi, ödenen vergi, tahıl işleme kapasitesi gibi mimari özelliklere dair ipucu vermeyen nicel verilerle sınırlıdır. İkinci kaynak grubu ise çizim ve fotoğraflardır. İzmir kent merkezini kapsayan planlar, gravürler ve 19. yüzyılla birlikte ortaya çıkan fotoğraflar taranarak bu belgelerde değirmenler tespit edilmeye çalışılacaktır. Yine 19. yüzyılda günümüz tekniklerine yakın karakterde çizilen kent planlarından da bu bağlamda yararlanılacaktır. Değirmenler bezemeden uzak işlevsel mimarileri nedeni ile mimarlık tarihi anlatılarında çok fazla değinilmeyen yapılardır. Buna koşut olarak Osmanlı dönemi İzmir’ini ele alan bir çok çalışmada değirmenlere ya hiç değinilmemiş ya da nicel verilerin aktarılması ile yetinilerek değinilmiştir. Ancak özellikle 17. yüzyılda, kenti gösteren gravürlerin artması ile birlikte değirmenlerin kent siluetindeki belirleyiciliklerini fark etmemek mümkün değildir. Erken dönemlerde Değirmendağı ve Halkapınar’daki değirmenler kent merkezinin kuzey ve güney sınırlarını belirlerken 19. yüzyılda özellikle sahile inşa edilen Gout değirmeni kısa süreli de olsa kentin denizden algısındaki en önemli figürlerden biri haline gelmiştir. Değirmenlerin kent algısına etkilerinin yanı sıra sanayi devriminin kentteki erken yansımalarının izlerini taşımaları onları kentin sanayi tarihi için de önemli bir noktaya taşımaktadır. Bu bağlamda en erken tarihli buhar makinasının 19. yüzyılın başında inşa edilen Punta değirmeninde tespit edilebilmesi kentin sanayi devrimine eklemlenme tarihi açısından da önemli bir ipucu olarak değerlendirilebilir.