XIX. Yüzyıl Sonu İstanbulu’nda Batılı Tüketici Ürünlerinin Dolaşıma Girdikleri Kanallar ve Yarattıkları Hareketlenmeler: Şark Ticaret Yıllıkları Üzerinden Bir Araştırma

Özet

Bu çalışma, 1881-1914 arasında İstanbul pazarındaki Batılı tüketici ürünlerinin İstanbullularla buluşma hikayelerinin izini sürmekte, Şark Ticaret Yıllıkları’nın ilgili basımlarının incelenmesi yoluyla Batılı ürünlerin dolaşıma girdikleri kanalları ve tetikledikleri hareketlenmeleri, parçalı da olsa, anlamayı amaçlamaktadır. İncelenen dönem, XIX. yüzyılın geneline yayılan Batı’ya ve kapitalist dünya ekonomisine eklemlenme sürecinin yarattığı tüm çatışma, uzlaşma ve dönüşümün cisimleştiği bir zaman dilimidir. İktisadi, sosyal ve kentsel düzeyde yeniden örgütlenen bir liman kenti olarak İstanbul, bu dönemde üretim, ticaret, sergileme ve satış faaliyetlerinin çeşitliliği açısından büyük bir zenginlik sergilemektedir. “Batılı malların” Osmanlı pazarına akması, literatürde genellikle bir “istila” olarak değerlendirilir. Ucu bucağı olmayan bir ürün denizinden İstanbul’a akan ve pazarı istila ederek yerli sanayi ve ticaret ortamını dönüşmeye iten yabancı ürünlere atfen sıklıkla kullanılan “Batılı mallar” ifadesi, kapsayıcı olduğu kadar yutucudur. Yurtdışından gelen her çeşit ürün ve maddeyi temsil eden bu ifade, bu malların pazara girerek yarattıkları dalgalanmaları anlamanın önünde duran bir sis perdesi gibidir: Kapsayıcılığı genel bir algı yaratır, fakat detayları ve tekillikleri geçiştirir. Araştırmanın kaynağını oluşturan Şark Ticaret Yıllıkları’nın sundukları tekil üretim, ticaret, pazarlama, sergileme ve tamir hikayeleri, Batılı ürünlerin üretici, tüccar ve mağazacıların mesleki pratiklerini ne şekilde dönüştürdükleri konusunda fikir vermekte, “istila sonrası çöküş” senaryosunun dışında kalan uyum sağlama süreçlerini örneklemektedir.